Motywy

Samotność jest wpisana we wzorzec bohatera romantycznego, a cała epoka opiera się w głównej mierze na tym motywie. Dominujące poczucie samotności przeżywa bohater „Cierpień młodego Wertera”, zdruzgotany miłosnymi, towarzyskim i zawodowymi porażkami i klęskami. Skarży się on w liście do przyjaciela, że wszyscy sprzymierzyli się przeciw niemu. Ucieka w miłość, ale w beznadziejnym i złudnym uczuciu nie zaznaje ukojenia. Przeciwnie jego samotność pogłębia się, a nie mogąc dłużej znieść otaczającego go świata, usiłuje popełnić samobójstwo. Niektórzy bohaterowie romantyczni w swej samotności wybierają ideologię. Tak się dzieje w przypadku Konrada z „Dziadów” Mickiewicza. Bez specjalnych oporów stawia się na pozycji geniusza uprawnionego do rozmowy z Bogiem. Jego samotna walka kończy się jednak klęską. Romantyczny geniusz zostaje wydany na pastwę złych mocy, a jego indywidualna walka okazuje się nieskuteczna i pozbawiona realistycznego celu. Samotność romantyków odzwierciedlała się w głównej mierze w odrzuceniu świata i wybraniu buntu, za który płacili uczuciem beznadziejności.

Najwybitniejszym dziełem średniowiecza, ukazującym szczególny wymiar wędrówki jest „Boska Komedia” Dantego. Składa się ona z trzech części: Piekła, Czyśćca i Raju. Wędrując po tych trzech sferach zaświatów, bohater wskazał ogólne prawidłowości rządzące światem, ułożone według średniowiecznej koncepcji pojmowania Boga i życia. Dante ukazał sprawy tak, że nabrały one charakteru uniwersalnego i wiecznie żywego. Piekło to dziewięć kręgów, w których znajdują się ci, którzy za życia nie czynili dobra, lecz zło. Tu pokutują dusze grzeszników, a na samym dnie znajduje się Lucyfer, trzymający w trzech paszczach największych zdrajców w dziejach ludzkości: Judasza, Brutusa i Kasjusza. Dante wędruje też przez czyściec, który jest miejscem pokuty i pokory, oczyszczenia i przebaczenia. Ostatnim etapem wędrówki jest Niebo. Raj składa się z dziewięciu kręgów, powstałych z planet. Jego zwieńczeniem jest Empireum, gdzie znajduje się dwór Stwórcy, w kształcie białej róży. Poemat ten jest opowieścią, o wędrówce człowieka przez poszczególne szczeble poznania, aż do ostatecznego zjednoczenia się z Bogiem.

Klasycznym dziełem literackim, w którym poruszony zostaje problem cierpienia jest „Zbrodnia i kara” Dostojewskiego. Powieść rozgrywa się w Petersburgu, zwanym przez pisarza kumulacją zła. Mieszkających tutaj ludzi nękają choroby, nędza, a postronnemu obserwatorowi pozostaje być tylko obojętność. Tak właśnie postępuje Rodion Raskolnikow, który kierując się racjonalnymi pobudkami, próbuje wykorzenić zło. Zabija lichwiarkę, zło jednak pozostaje. Po tym czynie rozum nakazuje mu zwrócić się w kierunku potępienia, cierpienia i pokory. Jedyną szansą wybawienia staje się, więc prostytutka Sonia, która od nowa uczy go miłości, wybaczania i pokazuje sensowną postawę. Dostojewski odpowiedzialnością za zło i cierpienie obarcza ludzi, których uważa za tchórzliwych. To z powodu tchórzostwa mieszkańcy Petersburga nie umieją wyzbyć się upodlenia i zła. Cierpienie jest, więc cechą rzeczywistości, które pociąga za sobą najbardziej przerażające konsekwencje. Raskolnikow sięga do zbrodni, jednakże, gdy ta nie przynosi efektu, popada w odrętwienie, marazm, a życie traci wartość i cel.